Năm 1959, Chung Trương Mỹ (Zhong Zhangmei) làm công tác bảo vệ thực vật tại Viện Khoa học Nông nghiệp huyện Hải Phong. Ông quan sát thấy toàn bộ quá trình cây Tre từ lúc ra hoa, kết quả cho đến khi tàn lụi rất giống với vòng đời của cây lúa. Quả của cây tre còn được gọi là “gạo tre”; loại quả này không chỉ có hương vị thơm ngon mà còn chứa hàm lượng dinh dưỡng rất cao. Tuy nhiên, hầu hết các loài tre chỉ ra hoa một lần duy nhất trong suốt vòng đời của chúng. Vì vậy, muốn thưởng thức được “gạo tre”, người ta đành phải trông chờ vào vận may cả đời.
Với nền tảng kiến thức về nông nghiệp, ông nhận thấy rằng có khả năng kết hợp Lúa và Tre lại với nhau để tận dụng ưu điểm của cả hai. Biết đâu giống lai tạo từ cả hai ra vừa có đặc điểm cao lớn của tre, vừa có năng suất cao của lúa, từ đó giải quyết được bài toán an ninh lương thực cho đông đảo người dân? Suy cho cùng, vào thập niên 1960, vấn đề lương thực vẫn là một thách thức nan giải mà đất nước cần tập trung giải quyết. Ý tưởng này nghe có vẻ viển vông, nhưng thực tế lại hoàn toàn khả thi.
Tre là một loại cỏ lâu năm thuộc họ Hòa thảo (Poaceae) và chi Tre (Bambusa) – xét về mặt thực vật học, nó thực chất chính là một loại “cỏ”, chỉ là có kích thước cao lớn hơn nhiều. Trong khi đó, lúa là một loại cây thân thảo sống dưới nước, thuộc chi Lúa (Oryza) cũng nằm trong họ Hòa thảo. Hai loài này thực chất là “họ hàng xa” của nhau, vì vậy hoàn toàn có khả năng lai tạo và kết hợp với nhau.
Để lai tạo thành công hai loại thực vật thân thảo này, trước hết chúng cần được thụ phấn khi cùng nở hoa, nhưng bước đầu tiên này lại vô cùng khó khăn.
Tre rất hiếm khi ra hoa, hơn nữa thời kỳ nở hoa của hai loài này cũng hoàn toàn khác biệt. Không chỉ tre hiếm khi ra hoa, mà thời kỳ ra hoa của hai loài cũng khá khác nhau. Hồi đó, ông dành toàn bộ thời gian chạy đi chạy lại giữa ruộng lúa và rừng tre, quan sát rồi ghi chép lại thời điểm ra hoa của từng loài, đồng thời tìm kiếm mọi cơ hội để thực hiện việc thụ phấn. Không biết bà đã phải thử nghiệm bao nhiêu lần mới có thể nắm vững chính xác thời điểm cũng như kỹ thuật thụ phấn.
Sau khi vượt qua bước đầu tiên, công đoạn tiếp theo chính là bắt tay vào thực hiện lai tạo.
Giai đoạn này là thử thách khó khăn nhất về mặt kiên nhẫn. Ông đã thử hầu hết các giống lúa có sẵn vào thời điểm đó, nhưng không thành công.
Vì vậy, ông đã áp dụng một phương pháp khác, trước tiên là lai tạo các giống lúa khác nhau để chúng tương thích hơn với tre. Điều này đã chứng minh là đúng đắn; một giống lúa lai giữa lúa japonica và lúa indica đã ghép đôi thành công với tre xanh, hoàn thành một phép lai xa.
Sau nhiều lần thử nghiệm, cuối cùng ông đã thu được ba giống lúa đạt tiêu chuẩn sau quá trình lai tạo sơ bộ vào năm 1971.
Ông đã mất 5 năm để phát triển nên 3 giống lúa này!
Những hạt giống được gieo trồng cẩn thận và nhanh chóng, và mặc dù Giáo sư chăm sóc chúng như con cái của mình, nhưng chỉ có duy 1 hạt sống sót.
Hạt giống này, mang trong mình tất cả hy vọng, đã phát triển khỏe mạnh, đạt chiều cao 1,5 mét sau 736 ngày—hơn 2 năm—trước khi từ từ trổ bông và kết trái.
Sau quá trình chọn lọc, lần này Giáo sư thu được 136 hạt giống.
Tiếp theo đó là một quá trình dài thử nghiệm trồng trọt, lai ngược và lai lại, dẫn đến sự phát triển của một số giống ổn định và ưu việt, chẳng hạn như “lúa tre 966” và “lúa tre 989”, nổi tiếng với năng suất cao trên mỗi mẫu đất, sức sống mạnh mẽ và dễ canh tác.
Năm 1993, để toàn tâm toàn ý nghiên cứu về lúa tre, Giáo sư thậm chí đã nghỉ hưu sớm. Trong thời gian này, ông mất đi sự hỗ trợ từ các tổ chức và hoàn toàn dựa vào công việc của gia đình để trang trải chi phí.
Sự nỗ lực của ông đã được đền đáp; năm 2007, Lúa Tre đạt được thành công thực sự, bắt đầu được trồng rộng rãi và giành được nhiều giải thưởng.
Gạo 'Tre' có những ưu điểm gì?
Sự kết hợp giữa tre và lúa mang lại nhiều ưu điểm hơn so với lúa thông thường. Thứ nhất, đó là chiều cao sinh trưởng, một đặc điểm nổi bật của lúa tre, thường cao tới 1,5 mét, thậm chí một số giống còn cao hơn 2 mét
Tuy nhiên, chỉ chiều cao thôi là chưa đủ. Hầu hết mọi người đều biết rằng, bất kể giống lúa nào, đổ ngã là vấn đề lớn nhất sau khi trồng, nhưng lúa tre lại hoàn toàn không gặp phải vấn đề này.
Lúa tre có hệ rễ phát triển hơn nhiều so với lúa thông thường, giúp nó bám chắc vào đất. Đồng thời, thân cây dày và chắc khỏe; nói tóm lại, nó đứng vững, có sức sống mạnh mẽ và khả năng chống đổ ngã đặc biệt tốt.
Ấn tượng hơn nữa, lúa tre thể hiện khả năng chống hạn, chống lạnh và chống bệnh vượt trội, giữ được những ưu điểm của chính cây tre. Ngay cả trong điều kiện thời tiết bất lợi, lúa tre vẫn có tỷ lệ sống sót cao, tối đa hóa sự ổn định của mùa màng.
Bệnh đạo ôn lá và đạo ôn bông, trước đây là những vấn đề nan giải trong canh tác lúa, nay không còn là mối đe dọa, giúp giảm đáng kể việc sử dụng thuốc trừ sâu, từ đó bảo vệ môi trường và giảm chi phí cho nông dân.
Cuối cùng, năng suất đáng kể của nó rất đáng chú ý. Trong khi năng suất lúa trung bình ở nước ta vào khoảng 7.125 tấn/hecta, năng suất thử nghiệm lúa tre đã đạt khoảng 7.5 tấn / ha. Việc thúc đẩy trồng trọt loại lúa này chắc chắn sẽ làm tăng thu nhập cho nông dân.
Lúa tre mang lại nhiều ưu điểm, nhưng điều mà mọi người quan tâm nhất hiện nay có lẽ là hương vị, kết cấu, giá cả và giá trị dinh dưỡng của nó.
Liệu loại gạo tre này có đáng 77.000Vnđ/kg?
Gạo tre có giá khá cao kể từ khi ra mắt thị trường, dao động từ 77.000vnđ đến 198.000vnđ. Trong khi đó, gạo thông thường chỉ có giá 11.000vnđ/kg, liệu mức giá đó có thực sự xứng đáng?
Gạo tre có hình dáng thon dài, trong suốt và hương thơm tự nhiên, nhẹ nhàng của tre khi nấu chín, tương tự như loại gạo tre phổ biến. Gạo có độ mềm và độ dai hoàn hảo, thơm, dẻo và có vị ngọt rõ rệt sau khi nhai – thực sự là một loại gạo chất lượng cao.
Điều đáng ngạc nhiên nhất là gạo tre thừa hưởng các flavonoid từ lá tre. Thành phần này là chất chống oxy hóa tự nhiên và hiệu quả cao với đặc tính kháng khuẩn và kìm hãm vi khuẩn, tăng cường sức sống và khả năng chống chịu của chính gạo tre. Gạo nấu chín cũng ít bị hư hỏng hơn so với gạo thường.
Các thí nghiệm đã chỉ ra rằng khi gạo tre và gạo thường được nấu theo cùng một cách, gạo thường sẽ bắt đầu mọc mốc trong vòng một hoặc hai ngày, trong khi gạo tre của chúng ta có thể giữ được độ tươi ngon trong khoảng bốn ngày.
Không chỉ vậy, gạo tre còn tự hào có hàm lượng protein thực vật cao tới 10,1% đến 11,4%! Điều này cực kỳ hiếm thấy trong các loại thực phẩm tự nhiên. Nó cũng chứa các nguyên tố vi lượng thiết yếu như canxi, selen, đồng, sắt và kẽm – gần như hoàn hảo đến mức đáng kinh ngạc.
Nhiều người Nhật cũng yêu thích gạo tre vì hương thơm tự nhiên và hàm lượng tinh bột lý tưởng, rất thích hợp để làm sushi. Họ thậm chí còn cử người đến thăm và tìm hiểu về phương pháp trồng trọt loại gạo này.
Là thành quả của 40 năm nghiên cứu của Giáo sư, gạo tre là một sản phẩm độc đáo trên toàn cầu. Diện tích canh tác gạo tre nhỏ hơn đáng kể so với gạo thông thường, dẫn đến năng suất thấp hơn. Sự khan hiếm đẩy giá lên cao, và với nhiều người muốn dùng thử, giá thành đương nhiên cũng cao hơn. Hơn nữa, những đặc điểm độc đáo và giá trị dinh dưỡng cao đã lý giải cho mức giá hiện tại là 77.000Vnđ/kg
Để đáp ứng thị hiếu đa dạng, Giáo sư và nhóm nghiên cứu của ông đã phát triển thêm các giống mới như gạo nếp tre và gạo đỏ tre. Người ta tin rằng khi diện tích canh tác gạo tre mở rộng, giá thành sẽ giảm dần, cho phép nhiều người hơn được dùng thử và trở thành lương thực chính trong nhiều gia đình.
Hiện đã ngoài tám mươi tuổi, Giáo sư vẫn thường xuyên cùng con trai ra đồng làm thí nghiệm, với hy vọng phát triển hơn nữa kỹ thuật trồng lúa tre, tăng năng suất và giảm khó khăn trong quá trình gieo trồng.
Ông thậm chí đã đạt được những bước đột phá đáng kể bằng cách lai giống lúa tre với nhiều loại cây khác nhau như lúa hoang, cỏ lồng vực, lau sậy, mía và lúa miến. Ví dụ, các giống lúa miến lai lúa và mía lai lúa đã được thử nghiệm qua nhiều thế hệ.
