Hạn ngạch phát thải đang được đưa lên nền tảng các công ty chứng khoán tại Hàn Quốc và áp trần tuyệt đối cho các ngành công nghiệp nặng tại Trung Quốc (Ảnh: CTX).
Từ việc giao dịch hạn ngạch như cổ phiếu tại châu Á đến mốc giá 100 euro tại châu Âu, thị trường carbon toàn cầu đang tăng tốc trở thành sân chơi tài chính có kỷ luật nghiêm ngặt. Thị trường carbon toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển biến mạnh mẽ, thoát khỏi vỏ bọc của những cam kết chính sách thuần túy để trở thành một hệ sinh thái tài chính quy mô lớn. Với hơn 87 chính sách định giá carbon đang vận hành trên toàn cầu, bao phủ hơn 29% tổng lượng phát thải và mang lại 107 tỷ USD cho khu vực công vào năm 2025, việc “mua bán quyền phát thải” đang định hình lại chiến lược kinh doanh của các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu trên toàn thế giới.Châu Á: Đưa hạn ngạch lên sàn chứng khoán và siết trần tuyệt đối
Một trong những chuyển động đáng chú ý nhất tại châu Á diễn ra tại Hàn Quốc, khi thị trường carbon bắt buộc lớn thứ ba thế giới quyết định mở cửa cho các công ty chứng khoán và định chế tài chính tham gia giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính.
Theo ghi nhận từ Eco-Business, cơ chế mới cho phép các doanh nghiệp mở tài khoản môi giới và mua bán hạn ngạch thông qua nền tảng công ty chứng khoán tương tự như giao dịch cổ phiếu. Các ngân hàng, công ty quản lý tài sản, doanh nghiệp bảo hiểm và quỹ hưu trí đều được phép giao dịch qua các đơn vị môi giới được cấp phép, thay vì chỉ mua bán trực tiếp trên Sở Giao dịch Hàn Quốc (Korea Exchange) như trước đây.
Ông Oh Il-young, Tổng cục trưởng phụ trách chính sách khí hậu và năng lượng thuộc Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường Hàn Quốc, nhận định, giao dịch thông qua môi giới sẽ giúp thúc đẩy thị trường phát thải đồng thời hỗ trợ các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính của quốc gia. Seoul cũng siết mục tiêu khí hậu đến năm 2035 với cam kết cắt giảm 53-61% lượng phát thải so với năm 2018.
Trong khi đó, Trung Quốc – thị trường có phạm vi bao phủ phát thải lớn nhất thế giới với khoảng 8 tỷ tấn CO2 (chiếm 20% toàn cầu) – cũng chuẩn bị cho bước ngoặt quan trọng. Sau khi mở rộng từ ngành điện sang thép, xi măng và luyện nhôm để nâng tỷ lệ điều chỉnh lên 60% tổng lượng phát thải cả nước, Bắc Kinh dự kiến chuyển từ cơ chế dựa trên cường độ phát thải sang áp trần phát thải tuyệt đối từ năm 2027.
Theo báo cáo của Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), việc áp trần tuyệt đối kết hợp với giảm phân bổ miễn phí và tổ chức đấu giá sẽ tạo sức ép buộc doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ.
Hiện giá carbon tại châu Á vẫn ở mức dưới 20 USD/tấn CO2, thấp hơn rất nhiều so với mức 50-100 USD/tấn cần thiết vào năm 2030 để đạt mục tiêu Thỏa thuận Paris. Mức giá quá thấp có nguy cơ khiến doanh nghiệp chỉ bỏ tiền mua hạn ngạch đối phó thay vì đầu tư giảm phát thải thực chất.
Châu Âu: Tái đầu tư nguồn thu và dự báo giá vượt mốc 100 euro
Trái ngược với sự non trẻ của nhiều thị trường, Hệ thống giao dịch phát thải Liên minh châu Âu (EU ETS) tiếp tục khẳng định vai trò đầu tàu. Kể từ năm 2005, hệ thống này đã thu về hơn 270 tỷ euro để tái đầu tư vào đổi mới sáng tạo, đồng thời giúp các ngành thuộc diện điều chỉnh cắt giảm 50% lượng phát thải.
Để củng cố năng lực cạnh tranh trong bối cảnh mới, Ủy ban châu Âu đã đưa ra kế hoạch cải tổ sâu rộng. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen khẳng định cách tốt nhất để giảm sự phụ thuộc của châu Âu vào năng lượng hóa thạch là cung cấp năng lượng cho nền kinh tế bằng điện từ các nguồn sạch trong nước. Từ giảm giá điện đến điều chỉnh thị trường carbon trước những thực tế mới của thế giới, đây cũng là một kế hoạch về đầu tư và độc lập.
Theo khuôn khổ mới, một ngân hàng khử carbon công nghiệp quy mô 100 tỷ euro sẽ được thành lập, khởi đầu bằng cơ chế Investment Booster thông qua việc bán 400 triệu hạn ngạch để huy động 30 tỷ euro hỗ trợ công nghệ sạch.
Theo khảo sát của Reuters đối với các chuyên gia phân tích, giá hạn ngạch phát thải EU (EUA) được dự báo duy trì quanh mức 79,97 euro/tấn trong năm nay và 89,13 euro/tấn trong năm 2027. Dù các mức này được điều chỉnh giảm nhẹ so với dự báo trước do lộ trình giảm nguồn cung được giãn bớt, xu hướng dài hạn vẫn rất rõ ràng.
Bà Noemi Zuercher, chuyên gia phân tích tại Rystad, cho biết, sau đề xuất cải tổ EU ETS, đơn vị này vẫn sẽ chứng kiến giá carbon tăng nhưng tốc độ sẽ chậm hơn so với mức mà chúng tôi có thể dự báo trước khi đề xuất này được đưa ra.
Theo khảo sát của Reuters, giá carbon tại châu Âu được dự báo sẽ chính thức vượt ngưỡng 100 euro/tấn vào năm 2029 (đạt 100,43 euro/tấn) và chạm mức 109,11 euro/tấn vào năm 2030. Chuyên gia Yehor Melakh từ Clear Blue nhấn mạnh rằng việc đưa hạn ngạch ra thị trường dần dần để phục vụ quỹ đầu tư sẽ tiếp tục nâng đỡ mặt bằng giá dài hạn.
Các nền kinh tế mới nổi: Xây khung pháp lý và rào chắn "bán quá tay"
Không chỉ các nền kinh tế phát triển, làn sóng xây dựng hạ tầng thị trường carbon theo Điều 6 Thỏa thuận Paris đang lan rộng tại Nam Mỹ và châu Phi. Zambia đã chính thức vận hành cơ sở đăng ký carbon quốc gia để quản lý việc phát hành và chuyển giao tín chỉ.
Tại lễ ra mắt hệ thống, Tiến sĩ Douty Chibamba, Thứ trưởng thường trực Bộ Kinh tế Xanh và Môi trường Zambia, nhấn mạnh, cơ sở đăng ký carbon của Zambia đã chính thức hoạt động trực tuyến, thể hiện tính liêm chính cũng như cam kết mạnh mẽ đối với trách nhiệm giải trình và minh bạch. Cùng thời điểm, Brazil đang chuẩn bị phê duyệt các phương pháp luận cho hệ thống giao dịch SBCE, còn Ecuador hoàn thiện khung luật nhằm tách bạch thị trường bắt buộc và tự nguyện.
Đáng chú ý, theo hãng tin Associated Press (AP), Kenya vừa công bố bộ quy tắc chi tiết, áp trần xuất khẩu tín chỉ carbon quốc tế ở mức 10 triệu tấn CO2 tương đương đến năm 2030 (khoảng 1,67 triệu tấn/năm). Động thái này nhằm bảo vệ mục tiêu khí hậu quốc gia, tránh tình trạng bán quá nhiều tín chỉ ra nước ngoài dẫn đến việc chính quốc gia phát hành bị thiếu hụt đóng góp giảm phát thải theo cam kết quốc tế.
Bộ trưởng Môi trường Kenya Deborah Barasa nêu rõ: “Điều này đưa ra một ngân sách carbon quốc gia cho hoạt động giao dịch nhằm bảo vệ Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) của chúng ta”. Thứ trưởng Festus Ng’eno cũng bổ sung rằng: “Tính dễ dự đoán, minh bạch và sự thống nhất trong thể chế là những yếu tố thiết yếu để thu hút các khoản đầu tư chất lượng”.
Việc các thị trường quốc tế liên tục nâng chuẩn giám sát và triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang đặt các nhà sản xuất toàn cầu trước yêu cầu cấp thiết: phải nhanh chóng nắm bắt cơ chế định giá carbon nội địa để bảo vệ sức cạnh tranh và giữ lại dòng tiền phát triển xanh ngay tại sân nhà.
Tín chỉ carbon, giao dịch carbon là gì?
Tín chỉ carbon đại diện cho một lượng khí nhà kính được giảm hoặc hấp thụ, thường quy đổi theo tấn CO2 tương đương. Trong khi đó, hạn ngạch phát thải là lượng phát thải được Nhà nước phân bổ cho các cơ sở thuộc diện quản lý. Hai loại hàng hóa này đều có thể được giao dịch nếu đáp ứng điều kiện theo quy định.
Sàn giao dịch carbon là nơi thực hiện mua bán, chuyển quyền sở hữu và thanh toán đối với hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon đủ điều kiện. Việt Nam đã khai trương sàn giao dịch carbon trong nước và ghi nhận những giao dịch đầu tiên ngày 29/6/2026.
Lộ trình của Việt Nam là thí điểm thị trường carbon đến hết năm 2028, trước khi vận hành chính thức từ năm 2029. Nghị định 112/2026 của Chính phủ cũng đã tạo hành lang cho việc trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải và tín chỉ carbon, mở đường để thị trường trong nước từng bước kết nối với thị trường quốc tế.